Nageenyi biyya tokkoof hundee dha. Itoophiyaa keessatti keessumattuu naannoo Oromiyaa keessatti lolli waggoota hedduuf turedha. Lolli kun jireenya namoota baay’ee miidheera. Namoonni hedduun nagaa argachuu barbaadu.
Oduu har’aa Itoophiyaa keessatti dhimmi WBO (Waraana Bilisummaa Oromoo) fi mootummaa gidduu jiru xiyyeeffannoo guddaa argateera. Mariin nageenyaa jalqabamee ture maaliif addaan cite? Hawaasni Oromoo biyya alaa maaliif iyyachaa jiru? Qabxiiwwan kanneen irratti bal’inaan mari’anna.
Oduu WBO Guyyaa Har’aa: Maaltu Ta’aa Jira?
Oduun guyyaa har’aa akka agarsiisutti, waraanni naannoo Oromiyaa keessatti ammas itti fufee jira. Mootummaan Itoophiyaa waraana kanaan injifannoo argachaa akkan jiru ibsa. Gama biraan, WBO’n immoo tarkaanfii adda addaa fudhachaa jiraachuu isaa hima.
Waraanni kun kutaalee Oromiyaa adda addaa keessatti babal’atee jira. Keessumattuu Lixaa fi Kibba Oromiyaa keessatti rakkoon nageenyaa hammaateera. Namoonni nagaa qe’ee isaanii irraa buqqa’aniiru. Mana barumsaa fi tajaajilli fayyaa addaan citeera. Dubbiin kun hunda keenya yaaddessuu qaba.
Marii Nageenyaa Taanzaaniyaa: Maaliif Hin Milkoofne?
Mootummaan Itoophiyaa fi WBO’n biyya Taanzaaniyaa keessatti marsaa lamaaf mari’atanii turan. Mariin kun abdii guddaa uumee ture. Garuu, mariin sun bu’aa malee xumurame.
**Sababoonni kufaatii marii suni: **
-
Walii amantaa dhabuu.
-
Qabxiiwwan ijoo irratti walii galuu dadhabuu.
-
Waraanni utuu mariin jiruu itti fufuu isaa.
Marii nageenyaa kanaan namoonni hirmaatan hedduun turan. Garuu ammas marii marsaa sadaffaa akka jalqabamu iyyanni dhiyaachaa jira.
Gahee Hawaasa Oromoo Ameerikaa (Diaspora)
Jaarmiyaaleen hawaasa Oromoo Ameerikaa jiran dhimma kana irratti dubbachaa jiru. Isaan akka jedhanitti, lolli kun karaa nagaatiin xumuramuu qaba. Mootummaan Itoophiyaa fi WBO’n marii nageenyaa haaraa akka jalqaban gaafatu.
Hawaasni biyya alaa jiru kun nagaa buusuu keessatti gahee guddaa qaba. Mootummoota biyya alaa irratti dhiibbaa uumuun nagaa akka bu’u gochuu danda’u. Akka isaan jedhanitti, waraanni furmaata miti. Furmaanni marii qofa.
| Murteewwan Ijoo Hawaasa Diaspora | Sababa Isaa |
| Mariin Marsaa 3ffaa haa jalqabu | Lolli namoota fixaa jira |
| Jidduu-seentummaan haa jiraatu | Gareen lachuu akka wal amanan taasisa |
| Gargaarsi namoomaa haa ga’u | Namoonni beela’aa jiru |
Suuraa WBO fi Miidiyaa Hawaasummaa
Yeroo baay’ee namoonni “suuraa WBO” jechuun Intarneetii irratti barbaadu. Suuraan kun maal agarsiisa? Suuraawwan kun baay’inaan kan argaman miidiyaa hawaasummaa irratti.
Namoonni tokko tokko jaalalaan suuraa kana laalu. Kaanimmoo haala waraanaa hubachuuf laalu. Garuu, suuraa madda sirrii hin taane irraa dhufu of eeggannoon laaluun barbaachisaadha. Oduu sobaa (Fake News) irraa of eeguun dirqama keenya.
Akkaataa Oduu dhugaa Itti Hubannu
-
Madda Oduu Ilaali: Miidiyaa beekamaa ta’uu isaa mirkaneessi.
-
Guyyaa Isaa Ilaali: Oduun sun kan har’aa ta’uu isaa mirkaneessi.
-
Suuraa Mirkaneessi: Suuraan sun kan waggaa shan duraa ta’uu danda’a.
Haala Ammee Naannoo Oromiyaa
Naannoon Oromiyaa bal’aadha. Rakkoon nageenyaa iddoo hundaatti wal qixaa miti. Iddoo tokko tokko nagaa yoo ta’u, iddoo kaanitti ammoo lolli jira. Kanaan kan ka’e, jireenyi hawaasaa baay’ee rakkisaa ta’eera.
Namoonni qonna qotachuu hin dandeenye. Daldalli addaan citeera. Kun immoo qaalii jireenyaa uumeera. Gatiin midhaanii baay’ee dabaleera. Rakkoon kun akka furamuuf nagiya buusuun dirqama.
Rakkoo Civilians (Namoota Nagaa)
Namoonni nagaa dhimma siyaasaa keessa hin jirre miidhamtoota jalqabaati.
-
Mana isanii irraa buqqa’u.
-
Beelaa fi dhukkubaaf saaxilamu.
-
Ijoolleen barumsa dhaabu.
Furmaata Maaltu Jira?
Lolli waggaa shaniif itti fufe kun furmaata hin arganne. Furmaanni jiru qabxiiwwan armaan gadiiti:
-
Marii Haqaa: Gareen lachuu dhugumaan nagaa barbaaduu qabu.
-
Jaarsummaa: Namoonni walaba ta’an gidduu seenuu qabu.
-
Gulaallii Seeraa: Namoota miidhaan irra ga’eef haqni jiraachuu qaba.
Itoophiyaa keessatti oduun har’aa hundi nagaa irratti yoo xiyyeffate gaariidha. Waraanni eenyuufuu faayidaa hin qabu.
Gaaffii fi Deebii (FAQs)
1. Oduu WBO har’aa eessatti argachuu danda’a?
Oduu haaraa argachuuf miidiyaalee amanamoo fi weebsaayitoota idil-addunyaa hordofuun gaariidha. Akkasumas, gabaasota mootummaa fi kan WBO wal bira qabanii ilaaluun dhugaa hubachuuf gargaara.
2. Mariin nageenyaa maaliif dhabate?
Mariin Taanzaaniyaa irratti taasifame sababa walii amantee dhabuutiin addaan cite. Gareen lachuu qabxiiwwan marii irratti walii galuu hin dandeenye.
3. Suuraa WBO laaluun seeraan dhorkaadhaa?
Suuraa laaluun dhimma dhuunfaati. Garuu, miidiyaa hawaasummaa irratti oduu sobaa babal’isuun ykn hojiiwwan nageenya booressan keessatti hirmaachuun rakkoo uumuu danda’a.
4. Hawaasni Diaspora maal gochaa jiru?
Hawaasni Oromoo biyya alaa jiru karaa nagaa akka filatamu dhiibbaa uumaa jiru. Mootummaa Ameerikaa fi dhaabbilee idil-addunyaatti iyyachaa jiru.
5. Nageenyi Oromiyaa yoom bu’a?
Kun gaaffii hunda keenyaati. Nageenyi kan bu’u yoo gareen lachuu waraana dhaabanii mariitti deebi’an qofa.
6. Oduu har’aa Itoophiyaa irratti maaltu haaraa jira?
Oduun haaraa baay’inaan dhimma diinagdee, jidduu-seentummma biyya alaa fi nageenya naannolee irratti xiyyeeffata.
Xumura
Oduu WBO fi haalli Itoophiyaa yeroo hunda jijjiiramaa jira. Dubbisitoota keenyaaf oduu madaalawaa dhiyeessuuf carraaqna. Nagaan hunda keenyaaf barbaachisaadha. Oromiyaan nagaa taatee, namoonni hunduu nagaan ba’anii akka galan hawwii keenya.
Isinis oduu sobaa irraa of eegaa. Madda amanamoo qofa hordofaa. Dubbisuu keessaniif galatoomaa.
